Millî Mücadele Döneminde Denizli / Nuri Köstüklü, (Çal Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti faaliyetleri)

 Millî Mücadele Döneminde Denizli / Nuri Köstüklü,

(Çal Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti faaliyetleri)

Özet: 15 Mayıs 1919 günü sabahının ilk saatlerinde İzmir’in işgali haberi Denizli’de duyulur duyulmaz; Denizli Mutasarrıfı, Askeralma Bölge Başkanı, Belediye Başkanı, Denizli Müftüsü ve eşraftan bazı kişiler bir araya gelerek, işgallere karşı Denizli’de bir millî direniş ruhunu oluşturmaya çalıştılar. O gün Denizli’de büyük bir miting yapıldı ve arkasından millî teşkilatlanma hemen başladı. Yunan işgalinin Denizli istikametinde vatan coğrafyasına yayılmasına karşı tedbirler alındı. Kısa sürede Denizli’de ve ilçelerinde ileride genel adı Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri adını alan millî teşkilatlar kuruldu. Bu teşkilatların ve bölgedeki askerî ve mülki erkânın da destekleriyle milis gönüllü kuvvetler oluşturuldu. Bir taraftan da cephenin savunmasına yönelik olarak lojistik destek faaliyetlerine hız verildi. Öyle ki Denizli’nin batısında kurulan cephede Yunan ilerleyişi büyük ölçüde durduruldu. Denizli Sancağında vatan savunması için her türlü fedakârlığın yapıldığı sıralarda bazı azınlıkların ve Millî Mücadele aleyhtarı muhalif grupların özellikle Hürriyet ve İtilaf Fırkası yanlılarının karşı propaganda ve faaliyetleri de eksik olmuyordu. Ama bütün bu zorluklara rağmen Denizli halkı, Millî Mücadele’nin sonuna kadar, maddi ve manevi bütün gücüyle vatan savunmasında yerini aldı. Mevcut verilerden tespit edilebildiği kadarı ile beş yüzün üzerinde Denizlili, Millî Mücadele’de şehit oldu.

Anahtar Kelimeler: Millî Mücadele, Türk İstiklal Savaşı, Denizli, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, Batı Anadolu, Yunan İşgalleri

4.3. Çal Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti

İzmir’in işgal haberi sonrasında Çal’da oluşan millî galeyan, kısa sürede Müftü Ahmet İzzet Efendi’nin önderliğinde teşkilatlanmaya dönüştü. Müftü Ahmet İzzet Efendi,66 Yd. Sb. Ahmet (Akşit) ile birlikte köy köy dolaşarak halkı aydınlattı.67 Bu gelişmelerin sonrasında 15 Temmuz 1919’da Çal Heyet-i Milliyesi kuruldu.68 Müftü Ahmet İzzet başkanlığında kurulan bu heyet yirmibir kişi69 olup, diğer yirmi üye şu kişilerden oluşuyordu; Necip Bey, Hacı Mahmut Efendi, Ortaköylü Emin Bey, Ortaköylü Şakir Ağa, Çal Belediye Reisi Hacı Mehmet Ağa, Derviş Efendi, Damatoğlu Abdullah Efendi, Ahmet oğlu Osman Efendi, İzzet Efendi, Arapzade Ahmet, Hacı Mustafa oğlu Tevfik, Hacı Mehmet oğlu Zekeriya, Abdurrahman Ağa, Sâdık Efendi, Mehmet Ağa oğlu Derviş, Zeybek oğlu Ali Ağa, İbrahim Çavuş, Ahmet Çavuşoğlu Hüseyin, Bekir Ağa oğlu Mustafa ve Rıza Efendi.70

Ortak imzalı taahhütnamelerinde ifade olunduğu üzere, isimlerini verdiğimiz bu şahıslar, vatan hizmeti için kendilerine verilecek emirlere aykırı hareket ettikleri takdirde, idamlarının helal olacağını peşin olarak kabul etmişlerdi.71 

Çal Heyet-i Milliyesi kurulur kurulmaz hemen işe başladı. Gerek gönüllü kuvvet toplanmasında gerekse millî kuvvetlerin ihtiyaçlarının karşılanması hususunda pek çok hizmetleri oldu, takdirler aldı. Hatta TBMM Dâhiliye Vekâletine dahi, bu heyetin fedâkar çalışmaları hakkında raporlar yazıldı.72

Resim 4-5. Ahmet İzzet (Çalgüner) Ahmet İzzet Çalgüner Torunlarıyla (Tok, “İki İstiklâl Madalyalı” s. 360)

Çal Heyet-i Milliyesi bir süre Müftü Ahmet İzzet Efendi başkanlığında faaliyet gösterdi.

Daha sonra ise, başkanlık görevini Necip Bey üzerine aldı. Bunun zamanında, Meclis-i Mebûsan üyeliği için seçimler yapılıyordu. Heyetin takdiriyle Çal’dan Müftüzade Emin

Efendi milletvekili seçildi. Bu durum, Heyet-i Milliye Reisi Namına Necip imzasıyla 3 Ocak 1920 tarihli bir telgrafla Ankara’da Heyet-i Temsiliyeye bildirildi.73 Çal Heyet-i Milliyesi her konuda Temsil Heyeti ve daha sonra BMM ile irtibat halinde, kendisine verilen emirleri yerine getirdi.74 

Cephenin lojistik desteğinde önemli rol üslenen ve Nazilli’den Burdur’a taşınan Heyet-i Merkeziyenin Reis Vekili, Batı Cephesi Komutanlığına yazdığı raporda Heyet-i Milliye Reisi Necip Bey’den; “Çal’ın pek nafiz eşrafından Müdafaa-i Hukuk Reisi Necip ile bir senelik müşahedatımızda Çal’da muntazam bir teşkilat dâhilinde azami faaliyet sarf etmiş örnek bir vatanperver”75 olarak bahsetmiştir.

Gerçekten Çal Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, cephenin lojistik desteği hususunda pek çok makamın takdirine layık olmuştur.

Takip eden günlerde Necip Bey, Çallıların oluşturduğu 106 gönüllü kuvvetin başına geçip cepheye hareket etmesi üzerine, muhtemelen 1920 Ağustos’unda başkanlıktan ayrıldı.76

Müftü Ahmet İzzet Efendi’nin ifadelerinden anlaşıldığına göre bu sırada Heyet-i Milliye Başkanlığına kendisi geçmiş olmalı. Ancak millî cemiyetlerin Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla yeniden teşkilatlanmaya başlamasından sonra, Heyet-i Milliye, Çal Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adını aldı. Bu arada, Ahmet İzzet Efendi’nin üzerinde esasen müftülük

görevi de bulunduğundan cemiyet başkanlığını bıraktı ve oy birliği ile Derviş Bey başkanlığa seçildi. Belgelerden anlaşıldığına göre, 1923’te İsmail Hakkı Bey başkanlıkta bulunmuştur.77

Çal Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti kuruluşundan lağvına kadar, yaklaşık dört yıllık görev süresinde, hizmetlerinden dolayı Denizli Sancağı içerisinde en büyük takdire layık cemiyet oldu.78

* * * * * * * * *

66 Hayatı ve ailesi hakkında bkz., Ercan Haytaoğlu, “Müftü Ahmet İzzet (Çalgüner) ve Millî Mücadele’de Çal”,

21.Yüzyıla Girerken Geçmişten Günümüze Çal Yöresi Baklan Çal Bekilli 01-03 Eylül 2006 Çal Sempozyumu

Bildirileri, (Ed: B. Topuz, R. Urhan, M.A. Gülel), Denizli: 2007, s. 370-380; Turgut Tok, “İki İstiklâl

Madalyalı Kahraman: Müftü Ahmet İzzet Çalgüner (1875-1952)”, 15 Mayıs Millî Mücadele’de Denizli,

Denizli: Denizli Büyükşehir Belediyesi Yay., (2021): s. 348- 358.

67 Tütenk, Millî Mücadele’de Denizli, s. 13; Mahmut Goloğlu, Sivas Kongresi, Ankara: 1969, s. 43.

68 İlhan Tekeli- Selim İlkin, Ege’deki Sivil Direnişten Kurtuluş Savaşı’na Geçerken Uşak Heyet-i Merkeziyesi ve

İbrahim (Tahtakılıç) Bey, Ankara: TTK Yay., 1989, s. 164.

69 TİH 2/1, s. 182.

70 Toker, Kuvâ-yı Milliye, s. 55

71 “İstiklâl Savaşı’nda Müftülerin Hizmetleri, Çal Müftüsü Ahmet İzzet’in Hatıraları”, Sebilürreşad, C.1,

sayı:12; TİH 2/1, s. 182; Tütenk, Millî Mücadele’de Denizli, s. 27; Coşar, İstiklâl Harbi Gazetesi, 19.7.1919

72 ATASE Arş. KI: 2490, D. 122, Fh: 16.

73 ATASE Ata. Öz,. Arş., KI:19, D: 57, Fh: 1-290

74 TİTE Arş., KI: 112, Fh 19347.

75 ATASE Arş., Kl:558, D:14, Fh:22.

76 ATASE Arş. KI: 2490, D. 122, Fh: 16; Denizli Mutasarrıfı Nazmi’nin Dâhiliye Vekâletine yazdığı 1 Eylül

1920 tarihli arzda, Necip Beğ’den; “Çal Kazası Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Reis-i sabıkı” olarak

bahsedilmektedir.

77 Nuri Köstüklü, Millî Mücadele’de Denizli Isparta ve Burdur Sancakları, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi

Yay., 1999, s. 74. (Bundan sonra bu yayına yapılan atıfta, “Denizli Isparta” kısaltması kullanılmıştır).

78 ATASE Arş. KI: 558, D. 14, Fh: 22; . KI: 2490, D. 122, Fh: 16.

* * * * * * * * *

Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı (=ATASE) Arşivi (Günümüzde

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı bünyesine alınmıştır).

A.Ü. Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü (=TİTE) Arşivi

* * * * * * * * * * * *

KAYNAK: (10.53478/TUBA.978-625-8352-64-1.ch01) | 1

Millî Mücadele Döneminde Denizli

Nuri Köstüklü* / * Prof. Dr., Necmettin Erbakan Üniversitesi Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi Tarih Eğitimi Anabilim Dalı,

* * * * * * * * * * * *